Tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

• By LAWPRO
• 21/02/2026

Giao dịch mua bán hàng hóa có thể phát sinh tranh chấp về chất lượng, số lượng, giao nhận hoặc nghĩa vụ thanh toán giữa các bên. LAWPRO hỗ trợ giải quyết tranh chấp mua bán hàng hóa thông qua việc rà soát hợp đồng, đánh giá chứng cứ và đưa ra hướng xử lý phù hợp.

Bối cảnh và đặc điểm tranh chấp mua bán hàng hóa hiện nay

Giao dịch mua bán hiện nay thường gắn với đơn đặt hàng điện tử, vận chuyển nhiều chặng, bảo hiểm và thanh toán qua ngân hàng. Chỉ một sai lệch về tiêu chuẩn hàng hóa, thời điểm giao nhận hoặc bộ chứng từ cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và kế hoạch kinh doanh.

Khái niệm tranh chấp mua bán hàng hóa

Theo Luật Thương mại, mua bán hàng hóa là hoạt động trong đó bên bán giao hàng, chuyển quyền sở hữu và nhận thanh toán; bên mua thanh toán, nhận hàng và quyền sở hữu theo thỏa thuận. Tranh chấp phát sinh khi một bên không thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ trong hợp đồng.

Không phải mọi vi phạm đều cho phép bên còn lại hủy bỏ hợp đồng. Quyền hủy bỏ có thể phát sinh trong trường hợp đã được các bên thỏa thuận hoặc khi xảy ra vi phạm cơ bản, tức hành vi làm bên bị vi phạm không đạt được mục đích giao kết hợp đồng.

Đặc điểm pháp lý của tranh chấp mua bán hàng hóa

Tranh chấp thường liên quan đồng thời đến hợp đồng, phụ lục, đơn đặt hàng, chứng từ giao nhận, kiểm định, vận tải và thanh toán. Vì vậy, doanh nghiệp không nên chỉ đọc hợp đồng chính mà cần xem xét toàn bộ quá trình thực hiện.

Đối với yêu cầu bồi thường, trọng tâm là hành vi vi phạm, tổn thất thực tế và trực tiếp, cùng mối quan hệ nhân quả giữa hành vi với thiệt hại. Không nên mặc định lỗi luôn là một điều kiện độc lập trong mọi trường hợp; bên bị yêu cầu còn có thể viện dẫn căn cứ miễn trách nhiệm nếu đáp ứng quy định pháp luật hoặc thỏa thuận hợp đồng.

Các dạng tranh chấp thường gặp về chất lượng, giao hàng và thanh toán

Phần lớn vụ việc tập trung vào chất lượng, số lượng, thời hạn giao, chứng từ và dòng tiền. Nhận diện đúng nhóm vi phạm giúp doanh nghiệp lựa chọn yêu cầu khắc phục, bồi thường hoặc chấm dứt hợp đồng phù hợp.

Tranh chấp về chất lượng và số lượng hàng hóa

Hàng hóa có thể bị coi là không phù hợp khi không đáp ứng tiêu chuẩn đã thống nhất, không sử dụng được cho mục đích thông thường hoặc mục đích cụ thể mà bên bán đã biết, không đúng mẫu hoặc không được đóng gói, bảo quản phù hợp.

Bên bán về nguyên tắc chịu trách nhiệm đối với khiếm khuyết đã tồn tại trước thời điểm chuyển rủi ro, kể cả khi khiếm khuyết được phát hiện sau đó. Nếu khiếm khuyết phát sinh sau thời điểm chuyển rủi ro nhưng bắt nguồn từ hành vi vi phạm của bên bán, trách nhiệm vẫn có thể được đặt ra.

Tùy hợp đồng và mức độ vi phạm, bên mua có thể yêu cầu giao đủ, sửa chữa, thay thế, giảm giá hoặc bồi thường. Việc hủy bỏ hợp đồng cần được xem xét riêng về căn cứ, nghĩa vụ thông báo và mức độ ảnh hưởng đến mục đích giao kết.

Tranh chấp về giao hàng và chuyển rủi ro

Mâu thuẫn có thể phát sinh khi hàng được giao chậm, sai địa điểm, thiếu chứng từ hoặc không đúng phương thức vận chuyển. Trong giao dịch quốc tế, doanh nghiệp còn phải xác định rõ điều kiện giao hàng, thời điểm chuyển rủi ro, trách nhiệm mua bảo hiểm và chịu chi phí logistics.

Thời điểm chuyển rủi ro đặc biệt quan trọng vì bên mua vẫn có thể phải thanh toán nếu hàng hóa mất mát hoặc hư hỏng sau khi rủi ro đã được chuyển, trừ trường hợp thiệt hại do lỗi của bên bán. Doanh nghiệp cần đối chiếu hợp đồng với vận đơn, biên bản giao nhận, chứng thư bảo hiểm và tài liệu xác định nguyên nhân tổn thất.

Nếu việc giao chậm khiến bên mua không còn đạt được mục đích đã xác định khi ký hợp đồng, chẳng hạn hàng hóa phục vụ sự kiện hoặc mùa vụ đã kết thúc, hành vi có thể được xem xét dưới góc độ vi phạm cơ bản.

Tranh chấp về thanh toán và chứng từ

Tranh chấp thanh toán thường liên quan đến chậm trả, không thanh toán, khấu trừ công nợ, biến động tỷ giá hoặc bộ chứng từ không phù hợp với điều kiện tín dụng thư.

Bên mua không được tự ý giữ toàn bộ tiền chỉ vì có bất đồng. Luật Thương mại cho phép tạm ngừng thanh toán khi có bằng chứng về việc bên bán lừa dối, hàng hóa đang là đối tượng tranh chấp hoặc hàng giao không phù hợp với hợp đồng. Nếu bằng chứng không xác thực và gây thiệt hại, bên mua có thể phải bồi thường.

Bên bán có quyền yêu cầu thanh toán và lãi chậm trả theo hợp đồng, Luật Thương mại và căn cứ áp dụng cho từng giao dịch.

Tranh chấp về phạt vi phạm, bồi thường và bất khả kháng

Luật Thương mại ghi nhận các chế tài gồm buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, tạm ngừng, đình chỉ, hủy bỏ hợp đồng và những biện pháp khác được thỏa thuận hợp pháp.

Phạt vi phạm chỉ được áp dụng khi hợp đồng có thỏa thuận. Trong giao dịch thương mại thông thường, tổng mức phạt không vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Bồi thường thiệt hại bao gồm tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng.

Đối với bất khả kháng, doanh nghiệp cần kiểm tra cả sự kiện xảy ra, khả năng khắc phục, nghĩa vụ thông báo và việc hạn chế thiệt hại. Giá nguyên liệu tăng, thị trường khó khăn hoặc thiếu dòng tiền không đương nhiên là căn cứ miễn trách nhiệm.

Quyền và nghĩa vụ của các bên

Việc xác định đúng nghĩa vụ bị vi phạm là nền tảng để lựa chọn chế tài. Doanh nghiệp cần đối chiếu Luật Thương mại với nội dung hợp đồng vì nhiều vấn đề được ưu tiên giải quyết theo thỏa thuận hợp pháp của các bên.

Quyền và nghĩa vụ của bên bán

Bên bán phải giao hàng đúng số lượng, chất lượng, chủng loại, thời hạn, địa điểm và phương thức đã thống nhất. Trường hợp có thỏa thuận, bên bán còn phải giao đầy đủ chứng từ liên quan đến hàng hóa.

Bên bán phải bảo đảm quyền sở hữu của bên mua không bị người thứ ba tranh chấp, hàng hóa được lưu thông hợp pháp và không xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trừ trường hợp trách nhiệm phát sinh từ thiết kế hoặc chỉ dẫn do bên mua cung cấp theo điều kiện luật định.

Bên bán có quyền yêu cầu bên mua nhận hàng, thanh toán đúng hạn, trả lãi chậm trả và thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết.

Quyền và nghĩa vụ của bên mua

Bên mua phải nhận hàng, phối hợp để bên bán giao hàng và thanh toán đúng phương thức, thời hạn. Bên mua cũng cần kiểm tra hàng hóa trong thời gian phù hợp và thông báo kịp thời khi phát hiện sai lệch.

Khi hàng hóa không phù hợp, bên mua có thể từ chối nhận trong trường hợp luật hoặc hợp đồng cho phép, yêu cầu khắc phục và áp dụng chế tài tương ứng. Tuy nhiên, việc sử dụng, bán lại hoặc xác nhận chấp nhận hàng có thể ảnh hưởng đến phạm vi yêu cầu về sau.

Vi phạm cơ bản, thời hạn khiếu nại và thời hiệu khởi kiện

Thời hạn khiếu nại trước hết được xác định theo hợp đồng. Nếu các bên không có thỏa thuận, Luật Thương mại quy định:

• Ba tháng từ ngày giao hàng đối với khiếu nại về số lượng;
• Sáu tháng từ ngày giao hàng đối với khiếu nại về chất lượng;
• Ba tháng từ ngày hết bảo hành nếu hàng hóa có bảo hành;
• Chín tháng đối với các vi phạm khác.

Thời hiệu khởi kiện tranh chấp thương mại thông thường là hai năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Doanh nghiệp cần phân biệt thời hạn khiếu nại với thời hiệu khởi kiện, đồng thời kiểm tra luật áp dụng nếu hợp đồng có yếu tố nước ngoài.

Phương thức giải quyết tranh chấp mua bán hàng hóa

Pháp luật ghi nhận thương lượng, hòa giải, Trọng tài và Tòa án. Thương lượng hoặc hòa giải không phải lúc nào cũng là điều kiện bắt buộc trước khi khởi kiện, trừ khi hợp đồng hoặc quy định áp dụng có yêu cầu.

Thương lượng và hòa giải

Thương lượng phù hợp khi các bên còn khả năng hợp tác, cần nhanh chóng xử lý hàng tồn, công nợ hoặc kế hoạch giao hàng tiếp theo. Phương án có thể gồm giao bù, đổi hàng, giảm giá, gia hạn thanh toán hoặc chấm dứt hợp đồng có kiểm soát.

Hòa giải có sự tham gia của bên trung gian giúp các bên nhìn nhận vụ việc khách quan hơn. Thỏa thuận cuối cùng cần ghi rõ số tiền, lịch thực hiện, tình trạng hàng hóa, phạm vi chấm dứt khiếu nại và hậu quả nếu một bên không thực hiện.

Trọng tài thương mại và VIAC

Tranh chấp chỉ được giải quyết bằng Trọng tài khi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Tố tụng trọng tài về nguyên tắc không công khai và phán quyết là chung thẩm, nhưng vẫn có thể bị yêu cầu hủy trong những trường hợp giới hạn do pháp luật quy định.

Đối với vụ việc bắt đầu tại VIAC từ ngày 01/07/2026, Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 được áp dụng, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Những vụ việc đã được giải quyết theo Quy tắc năm 2017 tiếp tục áp dụng quy tắc cũ.

VIAC có thể phù hợp với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc yêu cầu chuyên môn cao. Doanh nghiệp vẫn cần cân nhắc phí, địa điểm, ngôn ngữ, luật áp dụng và khả năng thi hành tại nơi bên phải thực hiện nghĩa vụ có tài sản.

Giải quyết tại Tòa án

Tòa án được lựa chọn khi không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ hoặc thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện. Từ ngày 01/07/2025, hệ thống Tòa án nhân dân khu vực được tổ chức theo phạm vi lãnh thổ; việc xác định Tòa án cụ thể còn phụ thuộc trụ sở của bị đơn, thỏa thuận hợp lệ và yếu tố nước ngoài.

Tố tụng tại Tòa án có cơ chế sơ thẩm, phúc thẩm và thi hành án. Trước khi khởi kiện, doanh nghiệp cần đánh giá thẩm quyền, chứng cứ, án phí, khả năng áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời và điều kiện tài sản của bên bị yêu cầu.

Chiến lược xử lý tranh chấp hiệu quả cho doanh nghiệp

Một chiến lược phù hợp không chỉ hướng đến việc thắng kiện mà còn phải cân nhắc giá trị có thể thu hồi, chi phí, thời gian và tác động đến hoạt động kinh doanh.

Đánh giá hồ sơ và bảo toàn chứng cứ

Doanh nghiệp nên sắp xếp hồ sơ theo trình tự thời gian và đối chiếu từng nghĩa vụ với hành vi thực tế. Các tài liệu cần ưu tiên gồm hợp đồng, phụ lục, đơn đặt hàng, thư điện tử, hóa đơn, vận đơn, biên bản giao nhận, chứng thư giám định, hình ảnh và chứng từ thanh toán.

Khi phát hiện hàng không phù hợp, cần kiểm tra, lập biên bản và gửi thông báo sớm. Việc tự sửa chữa, tiêu hủy hoặc bán hàng trước khi lưu chứng cứ có thể gây khó khăn khi xác định nguyên nhân và thiệt hại.

Xây dựng phương án đàm phán

Doanh nghiệp cần xác định mục tiêu chính là nhận hàng, thu hồi tiền, giảm thiệt hại hay kết thúc quan hệ. Từ đó, luật sư có thể xây dựng mức yêu cầu, giới hạn nhượng bộ và phương án thay thế nếu thương lượng thất bại.

Thông báo vi phạm nên ghi rõ căn cứ, chứng cứ, yêu cầu và thời hạn khắc phục. Ngôn ngữ quá cứng rắn khi chứng cứ chưa đầy đủ có thể làm mất cơ hội thương lượng, trong khi thông báo chung chung lại không đủ bảo vệ quyền lợi.

Lựa chọn cơ quan giải quyết và quản trị chi phí

Quyết định khởi kiện cần dựa trên hiệu lực điều khoản giải quyết tranh chấp, giá trị yêu cầu, nơi có tài sản và khả năng chứng minh.

Ngoài phí luật sư, doanh nghiệp cần tính đến phí Trọng tài hoặc án phí, giám định, dịch thuật, đi lại và thi hành. Yêu cầu có căn cứ nhưng bên vi phạm không còn tài sản vẫn có thể mang lại hiệu quả thu hồi thấp.

Phòng ngừa tranh chấp tái diễn

Sau vụ việc, doanh nghiệp nên rà soát mẫu hợp đồng, quy trình kiểm tra hàng, thẩm quyền ký, hạn mức công nợ và quản lý chứng từ.

Hợp đồng cần làm rõ tiêu chuẩn chất lượng, phương pháp kiểm định, thời điểm chuyển rủi ro, khiếu nại, luật áp dụng và cơ quan giải quyết. Với giao dịch quốc tế, cần kiểm tra thêm điều kiện giao hàng, bảo hiểm, ngoại tệ và điều ước quốc tế có thể áp dụng.

Kinh nghiệm tranh chấp thương mại và vai trò của LAWPRO

Kinh nghiệm thực tế giúp luật sư đánh giá không chỉ căn cứ pháp lý mà còn tính khả thi về chứng cứ, thương lượng và khả năng thu hồi tài sản.

Một số vụ việc LAWPRO đã giải quyết

• Tranh chấp Nông nghiệp (Hà Lan - Việt Nam): Đại diện cho một tập đoàn nông nghiệp của Vương Quốc Hà Lan đàm phán giải quyết tranh chấp tại VIAC liên quan đến sản xuất và thanh toán với đối tác Việt Nam (~400.000 USD).
• Lô hàng điện tử triệu đô (Hàn Quốc - Việt Nam): Tư vấn giải quyết tranh chấp hợp đồng logistic về vận tải linh kiện điện tử giữa các công ty Logistics Hàn Quốc và Việt Nam tại VIAC. Giá trị lô hàng gần 2.000.000 USD.
• Xuất khẩu (Hưng Yên - Latvia/Hoa Kỳ): Bảo vệ quyền lợi cho một doanh nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu tại Hưng Yên trong tranh chấp về chất lượng sản phẩm, thanh toán theo hợp đồng ủy thác mua bán hàng hóa quốc tế.
• Thương mại Gỗ nội thất (EU/Phần Lan): Tư vấn thủ tục tố tụng thi hành án liên quan đến bồi thường thiệt hại chất lượng sản phẩm cho 01 doanh nghiệp tại KCN Nhơn Trạch, Đồng Nai.

Bài học cho doanh nghiệp

Giao dịch có đơn vị vận chuyển, bảo hiểm hoặc giám định tham gia cần phân định rõ trách nhiệm giữa người bán, người mua và bên cung cấp dịch vụ. Không nên mặc định mọi mất mát trong quá trình giao nhận đều do bên bán hoặc bên vận chuyển chịu.

Doanh nghiệp cũng cần quy định tổ chức giám định được chấp nhận, thời điểm kiểm tra và cách xử lý khi các chứng thư đưa ra kết quả khác nhau.

Vai trò của luật sư LAWPRO

LAWPRO có thể hỗ trợ nghiên cứu chứng từ, đánh giá yêu cầu, soạn thông báo, đại diện thương lượng và tham gia tố tụng theo phạm vi ủy quyền.

Nhận định pháp lý được đưa ra dựa trên tài liệu khách hàng cung cấp và chứng cứ có thể thu thập. Kết quả cuối cùng phụ thuộc hợp đồng, luật áp dụng, diễn biến tố tụng và khả năng thi hành; LAWPRO không cam kết trước kết quả giải quyết.

Lộ trình dịch vụ giải quyết tranh chấp của LAWPRO

Dịch vụ được triển khai theo tình trạng hồ sơ và phương thức giải quyết mà doanh nghiệp lựa chọn.

Bước 1: Đánh giá pháp lý và xác lập chiến lược

LAWPRO tiếp nhận hợp đồng, đơn hàng, vận đơn, chứng từ thanh toán và trao đổi giữa các bên. Luật sư xác định nghĩa vụ, hành vi vi phạm, thời hạn khiếu nại, thời hiệu và chứng cứ còn thiếu.

Kết quả tư vấn làm rõ các phương án thương lượng, hòa giải, Trọng tài hoặc Tòa án, cùng rủi ro và chi phí dự kiến ở từng hướng.

Bước 2: Đại diện đàm phán và hòa giải

LAWPRO hỗ trợ soạn thông báo, thư yêu cầu, phương án đối soát công nợ và dự thảo thỏa thuận. Tùy phạm vi ủy quyền, luật sư có thể trực tiếp tham gia buổi làm việc với đối tác.

Mục tiêu là xây dựng phương án có thể thực hiện, không chỉ đạt một cam kết chung nhưng thiếu lịch thanh toán hoặc cơ chế bảo đảm.

Bước 3: Tham gia tố tụng và hỗ trợ thi hành

Khi thương lượng không thành, LAWPRO có thể soạn đơn khởi kiện, bản tự bảo vệ, yêu cầu phản tố và tham gia tố tụng tại Tòa án hoặc VIAC nếu đủ điều kiện.

Sau khi có bản án hoặc phán quyết, luật sư hỗ trợ nộp đơn yêu cầu thi hành và làm việc với cơ quan có thẩm quyền. Việc thu hồi tiền, tài sản phụ thuộc vào điều kiện thi hành thực tế của bên có nghĩa vụ.

Lời khuyên thực tiễn khi phát sinh tranh chấp

Doanh nghiệp càng xử lý sớm thì khả năng bảo toàn chứng cứ và duy trì phương án thương lượng càng cao.

Chủ động rà soát hợp đồng và gửi khiếu nại

Ngay khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, doanh nghiệp cần kiểm tra điều khoản thông báo, kiểm định, khiếu nại và giải quyết tranh chấp. Thông báo nên được gửi bằng phương thức có thể chứng minh thời điểm và người nhận.

Doanh nghiệp không nên chờ đến khi đối tác ngừng hoạt động hoặc chuyển dịch tài sản mới tìm phương án pháp lý. Đồng thời, cũng không nên vội hủy hợp đồng nếu chưa đủ căn cứ vì có thể trở thành bên vi phạm.

Quản lý rủi ro hàng hóa, thanh toán và logistics

Doanh nghiệp nên kiểm tra hàng ngay khi nhận, lập biên bản với bên giao và sử dụng giám định độc lập khi cần. Chứng từ vận tải, bảo hiểm, kho bãi và trao đổi về sự cố phải được lưu cùng hồ sơ hợp đồng.

Với khách hàng mua trả chậm, cần thiết lập hạn mức tín dụng, bảo lãnh hoặc biện pháp bảo đảm phù hợp. Giao dịch quốc tế nên xác định rõ đồng tiền, tỷ giá, ngân hàng, bộ chứng từ và trách nhiệm khi thanh toán bị từ chối.

Kết luận

Sai lệch về chất lượng, giao hàng hoặc thanh toán có thể làm gián đoạn cả chuỗi cung ứng của doanh nghiệp. Giải quyết tranh chấp mua bán hàng hóa tại LAWPRO hướng đến việc xác định nguyên nhân, bảo vệ quyền lợi và tìm ra phương án xử lý phù hợp với quan hệ thương mại.

Xem thêm:

Giải quyết tranh chấp mua bán công ty

Giải quyết tranh chấp hợp đồng gia công

Giải quyết tranh chấp nhượng quyền thương mại