Phạt vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa
Phạt vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa: trần 8%, quan hệ với bồi thường và bài học từ Án lệ 09/2016/AL
Điều khoản phạt vi phạm có mặt trong hầu hết hợp đồng mua bán hàng hóa, nhưng nhiều điều khoản chỉ được Tòa án chấp nhận một phần. Bài viết phân tích phạt vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa theo Điều 300–307 Luật Thương mại 2005, Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015 và Án lệ số 09/2016/AL, kèm gợi ý soạn thảo.
Vì sao điều khoản phạt vi phạm hay gây tranh chấp
Phạt vi phạm không đòi hỏi chứng minh thiệt hại, nên thường là yêu cầu đầu tiên khi đối tác giao chậm, giao thiếu hoặc chậm trả tiền. Tuy vậy, nhiều hợp đồng chọn mức phạt theo cảm tính (10%, 20% giá trị hợp đồng) hoặc không nói rõ phạt có kèm bồi thường không, nên khi tranh chấp bên bị vi phạm nhận ít hơn dự tính.
Căn cứ pháp lý của phạt vi phạm trong hợp đồng mua bán hàng hóa
Phạt vi phạm chỉ phát sinh khi có thỏa thuận
Theo Điều 300 Luật Thương mại 2005, bên bị vi phạm chỉ được yêu cầu trả tiền phạt “nếu trong hợp đồng có thoả thuận”, trừ các trường hợp miễn trách nhiệm tại Điều 294 (thỏa thuận miễn trách nhiệm, bất khả kháng, vi phạm hoàn toàn do lỗi bên kia, thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước mà các bên không thể biết khi giao kết). Bên vi phạm phải tự chứng minh trường hợp miễn trách nhiệm (khoản 2 Điều 294). Không có thỏa thuận phạt thì bên bị vi phạm chỉ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại (khoản 1 Điều 307).
Trần 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm
Điều 301 Luật Thương mại 2005 cho phép các bên thỏa thuận mức phạt đối với một vi phạm hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm, “nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm”. Ngoại lệ duy nhất là Điều 266, về dịch vụ giám định cấp kết quả sai do lỗi vô ý: mức phạt khi đó không vượt quá mười lần thù lao dịch vụ giám định.
Căn cứ tính phạt là giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, không phải tổng giá trị hợp đồng. Trần 8% áp dụng cả cho tổng mức phạt khi có nhiều vi phạm, nên “cộng dồn” nhiều khoản phạt nhỏ cũng không vượt được giới hạn này.
Quan hệ với Bộ luật Dân sự 2015
Khoản 2 Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015 để các bên tự thỏa thuận mức phạt, “trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác”. Luật Thương mại 2005 là luật có quy định khác, nên với hợp đồng mua bán hàng hóa thương mại, trần 8% được ưu tiên áp dụng. Về quan hệ phạt – bồi thường, khoản 3 Điều 418 Bộ luật Dân sự chỉ cho áp dụng cả hai khi các bên thỏa thuận rõ; còn khoản 2 Điều 307 Luật Thương mại 2005 cho phép áp dụng cả hai khi đã có thỏa thuận phạt.
|
Tiêu chí |
Luật Thương mại 2005 |
Bộ luật Dân sự 2015 |
|
Điều kiện phạt |
Phải có thỏa thuận (Điều 300) |
Phải có thỏa thuận (khoản 1 Điều 418) |
|
Mức phạt tối đa |
Không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm (Điều 301) |
Do các bên thỏa thuận, trừ khi luật liên quan quy định khác (khoản 2 Điều 418) |
|
Phạt và bồi thường |
Có thỏa thuận phạt thì được áp dụng cả hai (khoản 2 Điều 307) |
Chỉ phạt, trừ khi thỏa thuận rõ vừa phạt vừa bồi thường (khoản 3 Điều 418) |
|
Phạm vi bồi thường |
Tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng (khoản 2 Điều 302) |
Toàn bộ thiệt hại, gồm lợi ích lẽ ra được hưởng và chi phí phát sinh (Điều 360, Điều 419) |
|
Lãi chậm trả |
Lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường (Điều 306) |
Theo thỏa thuận, không vượt khoản 1 Điều 468 (Điều 357) |
Bồi thường thiệt hại: phải chứng minh đủ ba yếu tố
Theo Điều 303 Luật Thương mại 2005, trách nhiệm bồi thường chỉ phát sinh khi có đủ hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế và quan hệ nhân quả trực tiếp. Bên yêu cầu phải chứng minh tổn thất (Điều 304) và phải áp dụng biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất, nếu không sẽ bị giảm mức bồi thường (Điều 305).
Tòa án áp dụng thế nào: Án lệ số 09/2016/AL
Tóm tắt vụ việc
Án lệ số 09/2016/AL được Hội đồng Thẩm phán TANDTC thông qua ngày 17/10/2016 và công bố theo Quyết định số 698/QĐ-CA cùng ngày. Nguồn án lệ là Quyết định giám đốc thẩm số 07/2013/KDTM-GĐT ngày 15/3/2013 về tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa, giữa bên mua là Công ty cổ phần thép Việt Ý và bên bán là Công ty cổ phần kim khí Hưng Yên.
Giai đoạn 2006–2007, hai bên ký bốn hợp đồng mua bán phôi thép; bên mua trả tiền trước nhưng bên bán giao thiếu hàng. Hợp đồng thỏa thuận phạt 2% giá trị đơn hàng nếu bên bán giao sai chủng loại hoặc không giao hàng. Bên mua khởi kiện đòi tiền ứng trước, lãi chậm thanh toán, tiền phạt và bồi thường chênh lệch giá khi phải mua phôi thép nơi khác.
Nhận định của Hội đồng Thẩm phán
Về lãi trên tiền ứng trước: Tòa sơ thẩm dùng lãi suất cơ bản của Ngân hàng Nhà nước là không đúng; theo Điều 306 Luật Thương mại 2005, phải lấy lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất ba ngân hàng tại địa phương, tại thời điểm xét xử sơ thẩm.
Về phạt vi phạm: bên bán giao không đủ hàng phải chịu phạt 2% trên giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm (Điều 300, 301), nhưng tính lãi trên tiền phạt là không đúng.
Về bồi thường: Tòa phải yêu cầu chứng cứ như đơn đặt hàng của bên thứ ba, kế hoạch sản xuất để xác định việc mua hàng nơi khác có thật sự bù phần hàng thiếu hay không; tính lãi trên tiền bồi thường cũng không đúng Điều 302. Bản án sơ thẩm và phúc thẩm bị hủy để xét xử lại.
Bình luận
Từ án lệ có thể rút ra ba nguyên tắc: phạt tính trên phần nghĩa vụ bị vi phạm, không trên toàn bộ hợp đồng; tiền phạt và tiền bồi thường không phát sinh lãi chậm trả; giá mua thay thế cao hơn chỉ được bồi thường khi chứng minh được liên hệ trực tiếp với phần hàng bị thiếu.
Cách xác định lãi suất trung bình sau đó được ghi nhận tại Điều 11 Nghị quyết số 01/2019/NQ-HĐTP: lấy lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất 03 ngân hàng thương mại tại tỉnh, thành phố nơi Tòa án giải quyết, tại thời điểm xét xử sơ thẩm. Lãi trong giai đoạn thi hành án do Điều 13 Nghị quyết này điều chỉnh.
Những lỗi soạn thảo hợp đồng thường gặp trên thực tế
Tình huống giả định: Công ty A bán thép cho Công ty B, hợp đồng trị giá 20 tỷ đồng, ghi “phạt 10% giá trị hợp đồng”. A giao thiếu phần hàng trị giá 2 tỷ đồng, B đòi phạt 2 tỷ đồng. Theo Điều 301, mức phạt tối đa chỉ là 8% của 2 tỷ đồng, tức 160 triệu đồng.
Các lỗi phổ biến khi rà soát hợp đồng:
- Chọn mức phạt vượt 8% hoặc tính trên “tổng giá trị hợp đồng” thay vì phần nghĩa vụ bị vi phạm.
- Không liệt kê hành vi bị phạt (giao chậm, giao thiếu, sai chất lượng, chậm thanh toán).
- Phạt theo ngày nhưng không đặt trần tổng; nhầm phạt chậm thanh toán với lãi chậm trả.
- Không quy định thời hạn trả tiền phạt và cách thông báo vi phạm.
- Không lưu chứng cứ thiệt hại (giá mua thay thế, đơn hàng bị hủy), nên yêu cầu bồi thường bị bác.
Gợi ý soạn thảo điều khoản phạt vi phạm
Điều khoản tốt cần trả lời năm câu hỏi: phạt hành vi nào, căn cứ tính là gì, mức và trần tổng bao nhiêu, có kèm bồi thường không, trả tiền phạt khi nào.
Mẫu điều khoản 1 – Phạt vi phạm nghĩa vụ giao hàng (mẫu tham khảo, cần điều chỉnh theo giao dịch cụ thể):
“Nếu Bên Bán giao hàng chậm so với thời hạn tại Điều […], Bên Bán phải chịu phạt 0,5% giá trị lô hàng giao chậm cho mỗi ngày chậm giao. Nếu Bên Bán giao thiếu hoặc giao hàng không đúng chủng loại, chất lượng, Bên Bán phải chịu phạt 8% giá trị phần hàng giao thiếu hoặc không đạt. Tổng mức phạt đối với mọi vi phạm của Bên Bán không vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm. Khoản phạt được thanh toán trong vòng 10 ngày kể từ ngày Bên Mua gửi thông báo vi phạm bằng văn bản.”
Mẫu điều khoản 2 – Quan hệ giữa phạt vi phạm, bồi thường và lãi chậm trả (mẫu tham khảo, cần điều chỉnh theo giao dịch cụ thể):
“Việc áp dụng phạt vi phạm không loại trừ quyền của Bên bị vi phạm yêu cầu bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng, bao gồm chênh lệch giá khi phải mua hàng thay thế. Trường hợp Bên Mua chậm thanh toán, Bên Mua phải trả lãi trên số tiền chậm trả theo mức lãi suất […]%/năm, tính từ ngày đến hạn đến ngày thanh toán thực tế.”
Nếu không thỏa thuận mức lãi chậm trả, Tòa áp dụng Điều 306 Luật Thương mại 2005 và Điều 11 Nghị quyết số 01/2019/NQ-HĐTP.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng mua bán hàng hóa thỏa thuận phạt 12% thì có bị vô hiệu toàn bộ điều khoản không? Điều 301 Luật Thương mại 2005 chỉ giới hạn mức phạt ở 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, không quy định điều khoản vượt trần bị vô hiệu toàn bộ. Bên bị vi phạm vẫn có cơ sở yêu cầu phạt trong phạm vi 8%, phần vượt trần không được chấp nhận.
Không có điều khoản phạt thì bên bị vi phạm có đòi được tiền phạt không? Không. Theo Điều 300 và khoản 1 Điều 307 Luật Thương mại 2005, khi đó bên bị vi phạm chỉ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Tiền phạt vi phạm có được tính thêm lãi chậm trả không? Không. Theo Án lệ số 09/2016/AL, bên vi phạm không phải trả lãi trên tiền phạt và tiền bồi thường. Lãi chậm trả theo Điều 306 Luật Thương mại 2005 áp dụng cho tiền hàng, thù lao dịch vụ và chi phí hợp lý bị chậm thanh toán.
Kết luận
Phạt vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa chỉ phát huy tác dụng khi điều khoản có thỏa thuận rõ, mức phạt trong trần 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, nói rõ quan hệ với bồi thường và tách bạch với lãi chậm trả. Án lệ số 09/2016/AL nhắc rằng thiệt hại phải được chứng minh bằng chứng cứ cụ thể. Khi Luật Thương mại vừa được sửa đổi, rà soát lại hợp đồng mẫu là việc nên làm ngay.
Công ty Luật LAWPRO (thành lập năm 2007) hỗ trợ doanh nghiệp soạn thảo, rà soát, đàm phán hợp đồng mua bán hàng hóa và giải quyết tranh chấp tại Tòa án, Trọng tài. Liên hệ hotline 0936 779 799 để được luật sư tư vấn.
Căn cứ pháp lý: Luật Thương mại số 36/2005/QH11 ngày 14/6/2005; Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ngày 24/11/2015; Nghị quyết số 01/2019/NQ-HĐTP ngày 11/01/2019 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật về lãi, lãi suất, phạt vi phạm; Án lệ số 09/2016/AL được Hội đồng Thẩm phán TANDTC thông qua ngày 17/10/2016, công bố theo Quyết định số 698/QĐ-CA ngày 17/10/2016 của Chánh án TANDTC.
