So sánh hợp đồng đại lý thương mại và hợp đồng phân phối

So sánh hợp đồng đại lý thương mại và hợp đồng phân phối: bản chất, rủi ro và cách soạn

Nhiều doanh nghiệp dùng “đại lý” và “nhà phân phối” thay cho nhau, dù pháp luật điều chỉnh hai mô hình này rất khác nhau. Bài nghiên cứu so sánh hợp đồng đại lý thương mại theo Điều 166 – 177 Luật Thương mại 2005 (LTM) với hợp đồng phân phối – về bản chất là mua bán hàng hóa để bán lại, có đối chiếu Nghị định 09/2018/NĐ-CP và Luật Cạnh tranh 2018.

Vì sao phải phân biệt đại lý và phân phối ngay từ khi soạn hợp đồng

Tên gọi hợp đồng không quyết định bản chất giao dịch. Điều quyết định là ai sở hữu hàng hóa, ai được định giá bán cho khách và bên trung gian được trả tiền theo cách nào. Chọn nhầm mô hình có thể khiến bên cung cấp khó đòi lại hàng, bên trung gian mất khoản bồi thường khi bị chấm dứt hợp đồng, hoặc điều khoản kiểm soát giá bị xem xét theo pháp luật cạnh tranh.

Căn cứ pháp lý của hai loại hợp đồng

Hợp đồng đại lý thương mại: chế định riêng trong Luật Thương mại

Khoản 11 Điều 3 Luật Thương mại 2005 xếp đại lý thương mại vào nhóm hoạt động trung gian thương mại, cùng với đại diện cho thương nhân, môi giới thương mại và ủy thác mua bán hàng hóa. Điều 166 định nghĩa đại lý thương mại là việc bên đại lý nhân danh chính mình mua, bán hàng hóa cho bên giao đại lý hoặc cung ứng dịch vụ của bên giao đại lý cho khách hàng để hưởng thù lao.

Cả hai bên đều là thương nhân (Điều 167). Điều 169 ghi nhận các hình thức đại lý bao tiêu, đại lý độc quyền, tổng đại lý và các hình thức khác do các bên thỏa thuận.

Hợp đồng phân phối: chưa có chế định riêng, bản chất là mua bán hàng hóa

Luật Thương mại 2005 không có mục riêng về “hợp đồng phân phối”. Khoản 4 Điều 3 Nghị định 09/2018/NĐ-CP định nghĩa phân phối là các hoạt động bán buôn, bán lẻ, đại lý bán hàng hóa và nhượng quyền thương mại. Như vậy, theo nghị định này, “phân phối” là khái niệm rộng và bao gồm cả đại lý bán hàng.

Trong thực tiễn, “hợp đồng phân phối” thường được hiểu theo nghĩa hẹp: nhà phân phối mua hàng, nhận quyền sở hữu rồi tự bán lại để hưởng chênh lệch. Quan hệ này chịu sự điều chỉnh của quy định về mua bán hàng hóa: khoản 8 Điều 3, Điều 57, 58 (chuyển rủi ro) và Điều 62 (chuyển quyền sở hữu) Luật Thương mại 2005. Bài viết dùng “hợp đồng phân phối” theo nghĩa hẹp này.

Bảng so sánh hợp đồng đại lý thương mại và hợp đồng phân phối

Tiêu chí

Hợp đồng đại lý thương mại

Hợp đồng phân phối (mua để bán lại)

Bản chất

Hoạt động trung gian thương mại (khoản 11 Điều 3, Điều 166 LTM)

Mua bán hàng hóa (khoản 8 Điều 3 LTM)

Quyền sở hữu hàng hóa

Thuộc bên giao đại lý (Điều 170)

Chuyển cho nhà phân phối khi giao hàng, trừ thỏa thuận khác (Điều 62)

Rủi ro hàng hóa

Bên đại lý có nghĩa vụ bảo quản hàng sau khi nhận (khoản 5 Điều 175)

Chuyển theo Điều 57, 58 hoặc theo thỏa thuận

Giá bán cho khách hàng

Bên giao đại lý có quyền ấn định, trừ thỏa thuận khác (khoản 1 Điều 172); đại lý bao tiêu tự quyết giá (khoản 4 Điều 174)

Nhà phân phối tự quyết; ràng buộc giá bán lại bị xem xét theo Luật Cạnh tranh

Thu nhập của bên trung gian

Thù lao: hoa hồng hoặc chênh lệch giá (Điều 171)

Lợi nhuận từ chênh lệch giá mua và giá bán lại

Hình thức

Bắt buộc văn bản hoặc hình thức tương đương (Điều 168)

Có thể bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi, trừ khi luật yêu cầu văn bản (Điều 24)

Độc quyền khu vực

Ghi nhận trực tiếp là “đại lý độc quyền” (khoản 2 Điều 169)

Do các bên thỏa thuận; cần rà soát Điều 11, 12 Luật Cạnh tranh

Chấm dứt

Báo trước ít nhất 60 ngày và bồi thường cho bên đại lý, trừ thỏa thuận khác (Điều 177)

Theo thỏa thuận và quy định chung về vi phạm, hủy bỏ hợp đồng

So sánh hợp đồng đại lý thương mại và hợp đồng phân phối – Công ty Luật LAWPRONhững khác biệt dễ dẫn đến tranh chấp

Quyền sở hữu và hàng tồn kho

Với đại lý, hàng hóa thuộc sở hữu của bên giao đại lý (Điều 170), nên bên này có cơ sở đòi lại hàng chưa bán nhưng cũng gánh rủi ro hàng tồn kho. Bên đại lý phải bảo quản hàng và liên đới chịu trách nhiệm về chất lượng khi có lỗi (khoản 5 Điều 175).

Với nhà phân phối, quyền sở hữu chuyển khi hàng được chuyển giao (Điều 62). Nhà cung cấp muốn giữ quyền sở hữu đến khi được thanh toán đủ phải thỏa thuận rõ, vì Điều 62 cho phép “các bên có thỏa thuận khác”.

Quyền ấn định giá bán và giới hạn của Luật Cạnh tranh

Bên giao đại lý có quyền ấn định giá bán cho khách hàng và bên đại lý phải bán theo giá đó, trừ khi có thỏa thuận khác (khoản 1 Điều 172, khoản 1 Điều 175). Đây là hệ quả của việc hàng hóa vẫn thuộc sở hữu của bên giao đại lý.

Trong hợp đồng phân phối, nhà phân phối đã là chủ sở hữu hàng. Việc nhà cung cấp ép giá bán lại có thể là “thỏa thuận ấn định giá hàng hóa, dịch vụ một cách trực tiếp hoặc gián tiếp” (khoản 1 Điều 11 Luật Cạnh tranh 2018). Khoản 4 Điều 12 cấm thỏa thuận này giữa các công đoạn trong cùng chuỗi phân phối khi gây hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể, đánh giá theo các yếu tố tại Điều 13 như thị phần.

Độc quyền khu vực

Khoản 2 Điều 169 ghi nhận đại lý độc quyền: tại một khu vực địa lý nhất định, bên giao đại lý chỉ giao cho một đại lý. Ngược lại, khoản 1 Điều 174 cho phép bên đại lý làm đại lý cho nhiều bên, trừ khi có thỏa thuận khác, nên muốn đại lý không bán hàng của đối thủ thì phải ghi rõ.

Với phân phối độc quyền, cam kết phân chia khu vực hay hạn chế khách hàng có thể thuộc các khoản 2, 8, 9, 10 Điều 11 Luật Cạnh tranh; doanh nghiệp có thị phần lớn cần đánh giá tác động trước khi ký.

Chấm dứt hợp đồng và khoản bồi thường theo Điều 177

Trừ khi có thỏa thuận khác, thời hạn đại lý chỉ chấm dứt sau một thời gian hợp lý nhưng không sớm hơn 60 ngày kể từ ngày thông báo bằng văn bản (khoản 1 Điều 177). Nếu bên giao đại lý là bên thông báo chấm dứt, bên đại lý được yêu cầu bồi thường một tháng thù lao trung bình cho mỗi năm làm đại lý (khoản 2 Điều 177).

Tình huống giả định: Công ty A giao đại lý cho Công ty B trong 5 năm, thù lao trung bình 80 triệu đồng/tháng, hợp đồng không có thỏa thuận khác về chấm dứt. Nếu A chấm dứt theo khoản 1 Điều 177, B có thể yêu cầu bồi thường 5 tháng thù lao trung bình, khoảng 400 triệu đồng. Nếu B yêu cầu chấm dứt thì B không có quyền này (khoản 3 Điều 177).

Hợp đồng phân phối không có cơ chế bồi thường tương tự trong luật; quyền lợi của nhà phân phối khi bị chấm dứt phụ thuộc vào điều khoản hợp đồng như thời hạn báo trước hay mua lại hàng tồn kho. Với cả hai loại hợp đồng, mức phạt vi phạm không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm (Điều 301).

Gợi ý soạn thảo

Hợp đồng đặt tên “đại lý” nhưng quy định đại lý trả tiền trước, nhận quyền sở hữu và tự định giá sẽ khiến bản chất quan hệ bị tranh cãi. Vì vậy, cần chọn mô hình trước rồi soạn các điều khoản thống nhất với mô hình đó:

  • Ghi rõ tính chất quan hệ (đại lý theo Điều 166 hay mua để bán lại).
  • Với đại lý: cơ chế thù lao, kỳ đối soát, biện pháp bảo đảm (khoản 3 Điều 172), thời hạn báo trước và khoản bồi thường khi chấm dứt.
  • Với phân phối: thời điểm chuyển quyền sở hữu, chuyển rủi ro, giá khuyến nghị và đánh giá cam kết độc quyền theo Luật Cạnh tranh.

Mẫu điều khoản tham khảo 1 – Tính chất quan hệ đại lý và quyền sở hữu (mẫu tham khảo, cần điều chỉnh theo giao dịch cụ thể):

“Bên B làm đại lý bán hàng cho Bên A theo Điều 166 Luật Thương mại 2005. Hàng hóa Bên A giao cho Bên B thuộc quyền sở hữu của Bên A cho đến khi được bán cho khách hàng. Bên B bán hàng theo bảng giá do Bên A ban hành từng thời kỳ và được hưởng hoa hồng bằng …% doanh thu bán hàng thực thu (chưa gồm thuế giá trị gia tăng). Hoa hồng được đối soát và thanh toán trước ngày … hằng tháng.”

Mẫu điều khoản tham khảo 2 – Chấm dứt hợp đồng đại lý (mẫu tham khảo, cần điều chỉnh theo giao dịch cụ thể):

“Mỗi bên có quyền đơn phương chấm dứt Hợp đồng bằng thông báo bằng văn bản gửi bên kia trước ít nhất … ngày. Trường hợp Bên A chấm dứt không vì lỗi của Bên B, Bên A thanh toán cho Bên B khoản bồi thường bằng … tháng hoa hồng trung bình của 12 tháng liền trước ngày thông báo. Các bên thỏa thuận khoản bồi thường này thay thế cho khoản bồi thường quy định tại khoản 2 Điều 177 Luật Thương mại 2005. Trong vòng … ngày kể từ ngày chấm dứt, Bên B hoàn trả hàng hóa chưa bán.”

Bài viết căn cứ văn bản có hiệu lực tại tháng 11/2026; cần cập nhật văn bản sửa đổi Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh (nếu có) trước khi ký.

Câu hỏi thường gặp

Hợp đồng đại lý thương mại có bắt buộc lập thành văn bản không? Có. Điều 168 Luật Thương mại 2005 yêu cầu lập thành văn bản hoặc hình thức có giá trị pháp lý tương đương, trong khi hợp đồng mua bán hàng hóa có thể bằng lời nói hoặc hành vi cụ thể (Điều 24).

Bên giao đại lý chấm dứt hợp đồng có phải bồi thường cho đại lý không? Trừ khi có thỏa thuận khác, có: một tháng thù lao trung bình cho mỗi năm làm đại lý; dưới một năm thì tính một tháng (khoản 2 Điều 177).

Nhà cung cấp có được ấn định giá bán lẻ cho nhà phân phối không? Ấn định giá bán lại có thể là thỏa thuận ấn định giá (khoản 1 Điều 11 Luật Cạnh tranh 2018), bị cấm khi gây hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh đáng kể (khoản 4 Điều 12). Trong quan hệ đại lý, bên giao đại lý có quyền ấn định giá (khoản 1 Điều 172 Luật Thương mại).

Kết luận

Đại lý và phân phối khác nhau ở quyền sở hữu, quyền định giá, cách tính thu nhập và hệ quả khi chấm dứt. Chọn đúng mô hình và soạn điều khoản thống nhất với mô hình đó là cách hiệu quả nhất để tránh tranh chấp.

Công ty Luật LAWPRO hỗ trợ soạn thảo, rà soát, đàm phán hợp đồng đại lý, phân phối và giải quyết tranh chấp tại Tòa án, Trọng tài. Liên hệ 0936 779 799 để được luật sư tư vấn.

Tin Liên Quan