Phản tố trong tố tụng dân sự

• By LAWPRO
• 12/06/2026

Yêu cầu phản tố là một chế định quan trọng trong tố tụng dân sự, được quy định nhằm bảo đảm quyền tự bảo vệ của bị đơn, đồng thời giúp Tòa án giải quyết toàn diện quan hệ tranh chấp trong cùng một vụ án. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (“BLTTDS 2015”) đã có những quy định tương đối đầy đủ về điều kiện, phạm vi và hậu quả pháp lý của yêu cầu phản tố, góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp dân sự.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 200 BLTTDS 2015: “Bị đơn có quyền đưa ra yêu cầu phản tố đối với nguyên đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập”. Như vậy, phản tố là việc Bị đơn chủ động nộp đơn kiện ngược lại nguyên đơn trong cùng một vụ án dân sự. Yêu cầu phản tố có tính độc lập với yêu cầu khởi kiện nhưng sự đối lập không chỉ bao gồm việc loại trừ trực tiếp yêu cầu của nguyên đơn mà có thể theo hướng bù trừ nghĩa vụ được nêu trong yêu cầu của nguyên đơn.

Về nội dung của yêu cầu phản tố, khoản 2 Điều 200 BLTTDS 2015 quy định các trường hợp yêu cầu phản tố được chấp nhận, bao gồm:  (i) Để bù trừ với yêu cầu của nguyên đơn; (ii) Việc chấp nhận yêu cầu phản tố sẽ loại trừ toàn bộ hoặc một phần yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn; (iii) Giữa yêu cầu phản tố và yêu cầu khởi kiện có mối liên hệ chặt chẽ và việc giải quyết trong cùng vụ án sẽ giúp vụ án được giải quyết chính xác, nhanh chóng hơn. Quy định này thể hiện mục đích của yêu cầu phản tố là tránh phát sinh nhiều vụ kiện khác nhau có liên quan đến cùng một quan hệ pháp luật, tiết kiệm thời gian, chi phí tố tụng và bảo đảm tính thống nhất trong xét xử.

Về thời điểm thực hiện quyền phản tố, khoản 3 Điều 200 BLTTDS 2015 quy định: Bị đơn có quyền đưa ra yêu cầu phản tố trước thời điểm mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải”. Sau thời điểm này, nếu bị đơn mới đưa ra yêu cầu thì về nguyên tắc sẽ không được xem là yêu cầu phản tố trong cùng vụ án mà phải khởi kiện bằng một vụ án khác. Quy định này nhằm bảo đảm tính ổn định của quá trình tố tụng, tránh kéo dài thời gian giải quyết vụ án do phát sinh thêm yêu cầu mới ở giai đoạn sau.

Về bản chất pháp lý, yêu cầu phản tố được xem như một yêu cầu khởi kiện độc lập của bị đơn đối với nguyên đơn. Do đó, khi đưa ra yêu cầu phản tố, bị đơn phải thực hiện nghĩa vụ chứng minh và nộp tạm ứng án phí đối với yêu cầu phản tố của mình theo quy định của pháp luật. Đồng thời, Tòa án có trách nhiệm xem xét, giải quyết yêu cầu phản tố của bị đơn cùng với yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn trong cùng một vụ án dân sự.

Ngoài ra, quyền yêu cầu phản tố còn có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm nguyên tắc bình đẳng giữa các đương sự trong tố tụng dân sự. Nếu nguyên đơn có quyền khởi kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi của mình thì bị đơn cũng có quyền chủ động yêu cầu Tòa án xem xét quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Điều này góp phần bảo đảm tính khách quan, công bằng trong quá trình giải quyết vụ án dân sự.

Từ góc độ thực tiễn, nhiều vụ án dân sự, kinh doanh thương mại hoặc tranh chấp hợp đồng được giải quyết hiệu quả hơn nhờ cơ chế phản tố. Việc giải quyết đồng thời yêu cầu khởi kiện và yêu cầu phản tố giúp hạn chế tình trạng bản án chồng chéo, mâu thuẫn hoặc phát sinh thêm tranh chấp mới sau khi vụ án đã kết thúc.

Có thể thấy rằng, yêu cầu phản tố là một trong những quyền tố tụng quan trọng của bị đơn trong tố tụng dân sự. Quyền yêu cầu phản tố không chỉ tạo cơ sở pháp lý cho bị đơn thực hiện quyền tự bảo vệ mà còn góp phần bảo đảm việc giải quyết vụ án được toàn diện, khách quan, nhanh chóng và đúng pháp luật.