Lập Di chúc | Chia Thừa kế | Tranh chấp Tài sản Thừa kế

• By LAWPRO
• 29/06/2025

Sau khi một người qua đời, việc phân chia di sản thường phát sinh nhiều vấn đề pháp lý liên quan đến di chúc, người thừa kế, tài sản và nghĩa vụ phải thực hiện trước khi chia. Nếu không xác định đúng căn cứ ngay từ đầu, các bên có thể gặp khó khăn trong quá trình thỏa thuận hoặc phát sinh tranh chấp. Tư vấn chia tài sản thừa kế của LAWPRO sẽ giúp khách hàng hiểu rõ quy định pháp luật và lựa chọn phương án phân chia phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

Nền tảng pháp lý về chia tài sản thừa kế

Thừa kế là việc chuyển giao tài sản và quyền tài sản của người đã chết cho người còn sống. Căn cứ chính hiện nay là Bộ luật Dân sự 2015; thủ tục công chứng văn bản phân chia hoặc khai nhận di sản được thực hiện theo Luật Công chứng 2024 và văn bản hướng dẫn có hiệu lực từ ngày 01/07/2025.

Di sản thừa kế gồm những gì?

Di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của họ trong khối tài sản chung. Vì vậy, tài sản đứng tên người đã chết chưa chắc toàn bộ đều là di sản; trước hết phải tách phần sở hữu của vợ hoặc chồng, đồng sở hữu hay người cùng góp tiền tạo lập tài sản.

Di sản có thể là nhà đất, tiền, phương tiện, phần vốn góp, cổ phần, quyền sở hữu trí tuệ, khoản phải thu và các quyền tài sản hợp pháp khác. Khoản nợ, chi phí mai táng và nghĩa vụ tài sản phải được thanh toán từ di sản trước khi chia phần còn lại.

Ai có thể trở thành người thừa kế?

Người thừa kế là cá nhân còn sống tại thời điểm mở thừa kế hoặc đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và sinh ra còn sống sau đó. Pháp nhân chỉ có thể hưởng theo di chúc nếu còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Từ thời điểm này, quyền và nghĩa vụ của người thừa kế phát sinh trong phạm vi di sản, dù thủ tục công chứng và sang tên được thực hiện sau đó.

Thừa kế theo di chúc và theo pháp luật

Thừa kế theo di chúc ưu tiên thực hiện ý chí hợp pháp của người để lại tài sản. Người lập có thể chỉ định người hưởng, phần được hưởng, nghĩa vụ, người quản lý di sản hoặc phần tài sản dùng vào việc thờ cúng.

Thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp, người được chỉ định không thể nhận di sản hoặc đối với phần tài sản chưa được định đoạt hợp lệ. Một hồ sơ có thể đồng thời áp dụng cả hai cơ chế nếu di chúc chỉ điều chỉnh một phần di sản.

Nguyên tắc chia di sản theo di chúc

Có di chúc không đồng nghĩa toàn bộ nội dung chắc chắn được thực hiện. Gia đình cần kiểm tra năng lực của người lập, hình thức, nội dung, tài sản được định đoạt và quyền của nhóm người thừa kế bắt buộc.

Điều kiện để di chúc hợp pháp

Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện và không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Nội dung không được vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội; hình thức phải phù hợp với quy định cho từng trường hợp.

Di chúc của người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi phải được lập thành văn bản và có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ về việc lập di chúc. Người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ phải tuân thủ yêu cầu riêng về người làm chứng và công chứng hoặc chứng thực.

Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Văn bản có thể mất hiệu lực một phần nếu người được chỉ định chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập, tổ chức được hưởng không còn tồn tại hoặc tài sản được định đoạt không còn.

Các hình thức di chúc

Di chúc bằng văn bản có thể không có người làm chứng, có người làm chứng, được công chứng hoặc được chứng thực. Mỗi hình thức có yêu cầu riêng về người viết, chữ ký, điểm chỉ và người làm chứng.

Di chúc miệng chỉ được sử dụng khi tính mạng người lập bị đe dọa và không thể lập bằng văn bản. Ý chí cuối cùng phải được thể hiện trước ít nhất hai người làm chứng, được ghi lại ngay sau đó, cùng ký hoặc điểm chỉ; chữ ký hoặc điểm chỉ phải được xác nhận trong năm ngày làm việc. Nếu sau ba tháng người lập vẫn còn sống, minh mẫn và sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc

Con chưa thành niên; cha, mẹ; vợ hoặc chồng; con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần tối thiểu bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu họ không được cho hưởng hoặc được hưởng ít hơn mức này.

Quyền hưởng bắt buộc không áp dụng nếu người đó từ chối nhận di sản hợp lệ hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng. Khi tính phần bắt buộc, cần xác định di sản ròng, số người thuộc hàng thừa kế thứ nhất và nghĩa vụ phải thanh toán trước.

Khi nào di chúc không được áp dụng?

Di chúc có thể không hợp pháp nếu người lập không đủ minh mẫn, bị cưỡng ép, giả mạo chữ ký, lập sai hình thức bắt buộc hoặc định đoạt tài sản không thuộc quyền của mình.

Không phải mọi sai sót đều làm vô hiệu toàn bộ di chúc. Nếu chỉ một phần không có hiệu lực và không ảnh hưởng đến phần còn lại, phần hợp pháp vẫn được thực hiện; tài sản chưa được định đoạt hợp lệ sẽ chia theo pháp luật.

Chia di sản theo pháp luật và xác định hàng thừa kế

Thừa kế theo pháp luật được thực hiện theo thứ tự hàng thừa kế. Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau, trừ khi họ tự nguyện thỏa thuận cách phân chia khác.

Khi nào chia theo pháp luật?

Di sản được chia theo pháp luật khi không có di chúc; di chúc không hợp pháp; người được chỉ định chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập; tổ chức được hưởng không còn tồn tại; người hưởng từ chối hoặc không có quyền hưởng.

Cơ chế này cũng áp dụng đối với phần di sản không được đề cập trong di chúc và phần liên quan đến nội dung di chúc không có hiệu lực.

Ba hàng thừa kế

Hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.

Hàng thứ hai gồm ông bà nội, ông bà ngoại, anh chị em ruột và cháu ruột mà người chết là ông hoặc bà. Hàng thứ ba gồm cụ nội, cụ ngoại; bác, chú, cậu, cô, dì ruột; cháu ruột mà người chết là bác, chú, cậu, cô hoặc dì; và chắt ruột mà người chết là cụ.

Người ở hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước vì đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.

Thừa kế thế vị

Nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với họ, cháu được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của cháu đáng lẽ được nhận nếu còn sống. Nếu người cháu cũng chết trước hoặc cùng thời điểm, chắt có thể hưởng thế vị phần tương ứng.

Cơ chế này chỉ phát sinh theo quan hệ trực hệ và điều kiện về thời điểm chết, không có nghĩa mọi người cháu đều đương nhiên thuộc hàng thừa kế thứ nhất.

Người không có quyền hưởng di sản

Người có hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản; vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng; cố ý xâm phạm người thừa kế khác để hưởng nhiều hơn; hoặc giả mạo, sửa chữa, hủy, che giấu di chúc có thể không được hưởng.

Tuy nhiên, họ vẫn có thể được hưởng theo di chúc nếu người để lại di sản biết hành vi đó nhưng vẫn thể hiện rõ ý chí cho hưởng tài sản.

Quyền, nghĩa vụ và thủ tục phân chia di sản

Sau khi xác định di sản và người thừa kế, gia đình cần lựa chọn thủ tục phù hợp: thỏa thuận phân chia, khai nhận di sản hoặc khởi kiện nếu không thể thống nhất.

Quyền từ chối và nghĩa vụ của người thừa kế

Người thừa kế có quyền nhận hoặc từ chối nhận di sản. Việc từ chối phải được lập thành văn bản, thực hiện trước thời điểm phân chia và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính người từ chối.

Người thừa kế thực hiện nghĩa vụ do người chết để lại trong phạm vi di sản được nhận, trừ khi có thỏa thuận khác. Khi di sản chưa chia, nghĩa vụ được thanh toán từ khối di sản chung; sau khi chia, mỗi người chịu phần tương ứng với giá trị đã nhận.

Thỏa thuận phân chia và khai nhận di sản

Văn bản thỏa thuận phân chia di sản được sử dụng khi có từ hai người thừa kế trở lên và họ thống nhất cách chia. Văn bản khai nhận thường áp dụng khi chỉ có một người được hưởng hoặc nhiều người cùng hưởng nhưng thống nhất không phân chia di sản.

Theo Luật Công chứng 2024, hồ sơ được thực hiện tại tổ chức hành nghề công chứng. Yêu cầu công chứng phải được niêm yết theo thủ tục luật định; Ủy ban nhân dân cấp xã phối hợp niêm yết, không phải mọi trường hợp đều trực tiếp lập văn bản khai nhận tại cấp xã.

Hồ sơ thường gồm giấy chứng tử, di chúc nếu có, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, giấy tờ của người thừa kế và giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng đối với di sản.

Đăng ký sang tên và nghĩa vụ tài chính

Văn bản công chứng hoặc bản án, quyết định có hiệu lực là căn cứ đăng ký thay đổi chủ sở hữu, người sử dụng đối với tài sản phải đăng ký. Với nhà đất, người thừa kế phải thực hiện đăng ký biến động tại cơ quan đất đai.

Thuế và lệ phí phụ thuộc loại tài sản, quan hệ giữa người để lại di sản với người nhận và quy định tại thời điểm kê khai. Một số trường hợp thừa kế bất động sản giữa người thân gần được miễn thuế thu nhập cá nhân, nhưng vẫn phải nộp hồ sơ chứng minh quan hệ để được xem xét miễn.

Thời hiệu về thừa kế

Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Thời hiệu yêu cầu xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế là 10 năm; thời hiệu yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết là ba năm.

Khi hết thời hiệu chia di sản, hậu quả còn phụ thuộc người đang quản lý, chiếm hữu tài sản và hoàn cảnh cụ thể. Không nên hiểu đơn giản rằng hết thời hiệu thì mọi người thừa kế đương nhiên mất toàn bộ quyền.

Tranh chấp thừa kế thường gặp

Tranh chấp thường xuất hiện khi hồ sơ tài sản không rõ, di chúc có dấu hiệu bất thường hoặc một người quản lý di sản nhưng không cung cấp thông tin cho các đồng thừa kế.

Dạng tranh chấp	Nội dung	Chứng cứ/Tiêu chí cần xem xét
Tranh chấp hiệu lực di chúc	Các bên tranh cãi về tính hợp pháp của di chúc như chữ ký, tình trạng minh mẫn của người lập, dấu hiệu bị ép buộc, người làm chứng, thủ tục công chứng hoặc quyền sở hữu đối với tài sản được định đoạt.	Hồ sơ y tế, bản gốc di chúc, kết luận giám định chữ viết, lời khai người làm chứng, dữ liệu ghi âm, hình ảnh, hồ sơ công chứng. Chỉ nghi ngờ chung chung thường không đủ căn cứ để yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu.
Tranh chấp về phạm vi di sản	Xác định tài sản nào thực sự thuộc di sản để lại. Tài sản đứng tên người chết có thể là tài sản chung vợ chồng, tài sản góp chung hoặc chỉ đứng tên hộ; ngược lại cũng có tài sản thuộc người chết nhưng chưa được cấp giấy tờ hoặc do người khác quản lý.	Cần làm rõ nguồn gốc tài sản, thời điểm tạo lập, phần đóng góp của từng người, thỏa thuận sở hữu và tình trạng thế chấp. Nếu không tách đúng phần tài sản của người còn sống khỏi di sản thì việc chia thừa kế sẽ không chính xác.
Tranh chấp về người thừa kế và phần được hưởng	Phát sinh khi có tranh cãi về tư cách người thừa kế hoặc tỷ lệ được hưởng, liên quan đến con nuôi, con riêng, cha mẹ nuôi, thừa kế thế vị, người không có quyền hưởng hoặc người thừa kế bắt buộc.	Xem xét giấy tờ chứng minh quan hệ, căn cứ pháp luật về hàng thừa kế và chứng cứ liên quan. Người đang quản lý, chăm sóc hoặc thờ cúng di sản không mặc nhiên được hưởng nhiều hơn; công sức bảo quản, duy trì hoặc làm tăng giá trị tài sản chỉ được xem xét nếu có chứng cứ chứng minh.

Nếu xác định được đầy đủ người thừa kế và thống nhất cách chia, gia đình nên lập văn bản tại tổ chức hành nghề công chứng. Các bên có thể thỏa thuận một người nhận hiện vật và thanh toán chênh lệch cho người còn lại.

Khi có tranh chấp về di chúc, nguồn gốc tài sản hoặc quyền hưởng, một bên có thể khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền. Hồ sơ thường gồm đơn khởi kiện, giấy chứng tử, giấy tờ tài sản, tài liệu chứng minh quan hệ thừa kế, di chúc và chứng cứ liên quan.

Lập di chúc để hạn chế tranh chấp

Di chúc rõ ràng không loại trừ hoàn toàn tranh chấp nhưng giúp giảm đáng kể mâu thuẫn về ý chí của người có tài sản.

Xác định đúng tài sản được định đoạt

Người lập cần tách tài sản riêng khỏi tài sản chung, kiểm tra tình trạng thế chấp, đồng sở hữu và giấy tờ pháp lý. Chỉ phần tài sản thuộc quyền của mình mới có thể được định đoạt.

Danh mục tài sản nên mô tả đủ thông tin nhận diện và dự liệu cách xử lý nếu tài sản được bán, thay thế hoặc phát sinh thêm sau ngày lập di chúc.

Chọn hình thức phù hợp

Người có khả năng tự viết có thể lập di chúc bằng văn bản không có người làm chứng nếu đáp ứng điều kiện. Tuy nhiên, với tài sản lớn, gia đình phức tạp, người lập cao tuổi hoặc sức khỏe không ổn định, công chứng thường giúp tăng giá trị chứng cứ về thời điểm và ý chí lập di chúc.

Công chứng không bảo đảm di chúc không bao giờ bị tranh chấp. Người lập vẫn phải cung cấp thông tin trung thực về tài sản, người thừa kế và tình trạng sức khỏe.

Nội dung cần thể hiện

Di chúc nên xác định người hưởng, tài sản hoặc tỷ lệ được hưởng, người quản lý và người phân chia di sản. Người lập cũng nên dự liệu trường hợp người được chỉ định chết trước, từ chối nhận hoặc tài sản không còn.

Cần kiểm tra quyền của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Nếu giao nghĩa vụ cho người hưởng hoặc dành tài sản thờ cúng, nội dung phải rõ và không vượt quá phần tài sản có thể định đoạt.

Dịch vụ tư vấn chia tài sản thừa kế của LAWPRO

LAWPRO hỗ trợ khách hàng phòng ngừa và giải quyết các vấn đề phát sinh từ di chúc, phân chia tài sản và tranh chấp giữa những người thừa kế.

Tùy hồ sơ, LAWPRO có thể hỗ trợ:

• Xác định di sản, hàng thừa kế và tỷ lệ được hưởng;
• Kiểm tra hiệu lực di chúc và quyền của người thừa kế bắt buộc;
• Tư vấn nghĩa vụ tài sản, thời hiệu và phương án phân chia;
• Soạn di chúc, văn bản thỏa thuận và tài liệu liên quan;
• Chuẩn bị hồ sơ công chứng phân chia hoặc khai nhận di sản;
• Hỗ trợ đăng ký sang tên nhà đất và tài sản khác;
• Đại diện thương lượng, hòa giải;
• Soạn đơn khởi kiện và tham gia tố tụng;
• Hỗ trợ thi hành bản án, quyết định.

LAWPRO tiếp nhận giấy tờ về người để lại di sản, tài sản, quan hệ gia đình và di chúc nếu có. Luật sư xác định vấn đề cần giải quyết, tài liệu còn thiếu, thời hiệu và phương án công chứng hoặc tố tụng.

Sau khi thống nhất phạm vi dịch vụ, LAWPRO hỗ trợ thu thập tài liệu, làm việc với các bên, chuẩn bị văn bản và đại diện theo ủy quyền trong phạm vi pháp luật cho phép. Kết quả phụ thuộc vào hồ sơ, thỏa thuận của gia đình hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền; LAWPRO không cam kết trước kết quả tranh chấp.

Kết luận

Không phải mọi trường hợp thừa kế đều dẫn đến tranh chấp, nhưng việc tư vấn chia tài sản thừa kế từ sớm sẽ giúp các bên làm rõ quyền hưởng di sản, hạn chế rủi ro pháp lý và tránh phát sinh mâu thuẫn về sau. Với từng hồ sơ cụ thể, LAWPRO tư vấn phương án phù hợp, từ thỏa thuận, công chứng đến giải quyết tranh chấp khi cần thiết.